Phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới

Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, những hạn chế về hiệu quả hoạt động và chất lượng quản trị trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gia tăng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình quản trị. Mặc dù, Chính phủ đã triển khai các biện pháp cổ phần hóa và tái cơ cấu vốn, hiệu quả bền vững của các cải cách này phụ thuộc đáng kể vào việc nâng cao chuẩn mực quản trị công ty. Trong bối cảnh đó, các Nguyên tắc quản trị công ty của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cung cấp khuôn khổ quan trọng nhằm tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng trong quản trị doanh nghiệp nhà nước. Bài viết phân tích đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, từ kết quả đạt được, khuyến nghị các giải pháp thúc đẩy áp dụng các nguyên tắc này, qua đó nâng cao hiệu quả và phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam trong thời gian tới.

Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng qua các thời kỳ (từ Đại hội VIII đến Đại hội XIV) đều khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước đối với phát triển kinh tế quốc gia. Cùng với xu thế phát triển của thế giới, yêu cầu đổi mới tư duy lý luận về sở hữu và vai trò của các thành phần kinh tế đáp ứng mục tiêu phát triển đất nước, nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước đã có những điều chỉnh quan trọng. Bài viết tổng hợp, làm rõ quan điểm về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước qua các thời kỳ, rút ra một số bài học và khuyến nghị để kinh tế nhà nước tiếp tục phát huy tốt vai trò chủ đạo trong kỷ nguyên mới.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới diễn biến phức tạp, cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gia tăng và yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đặt ra ngày càng cao, việc tái định vị vai trò của kinh tế nhà nước trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam. Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị đã xác lập một cách tiếp cận mới, toàn diện và có tính đột phá về vị trí, vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trên cơ sở phân tích các nội dung cốt lõi của Nghị quyết số 79-NQ/TW và thực trạng hoạt động của khu vực kinh tế nhà nước, bài viết đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và phát huy vai trò của kinh tế nhà nước theo hướng hiện đại, minh bạch và phù hợp với cơ chế thị trường, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định tiếp tục phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản khu vực doanh nghiệp nhà nước theo hướng hiện đại, hiệu quả, có năng lực dẫn dắt và lan tỏa. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, khu vực doanh nghiệp nhà nước đang đứng trước nhiều thách thức cả về thể chế quản lý, mô hình quản trị, năng lực cạnh tranh và đổi mới công nghệ. Trên cơ sở phân tích bối cảnh mới, đánh giá thực trạng và những thách thức trong quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước, bài viết đề xuất giải pháp tiếp tục hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị doanh nghiệp, nâng cao hiệu quả hoạt động nhằm phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu quả khu vực kinh tế nhà nước, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở quy mô nguồn lực mà còn ở chất lượng phân bổ và sử dụng nguồn lực, trong đó có nguồn vốn. Các tổ chức tín dụng, nhất là các tổ chức tín dụng nhà nước, giữ vai trò trung tâm khi vừa là kênh dẫn vốn chủ yếu, vừa góp phần thiết lập kỷ luật tài chính đối với các chủ thể sử dụng vốn nhà nước. Hiệu quả của khu vực kinh tế nhà nước phụ thuộc một phần vào hiệu quả hoạt động của hệ thống tín dụng. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới các tổ chức tín dụng nhà nước theo hướng tăng cường tính thị trường, nâng cao năng lực quản trị và kiểm soát rủi ro, qua đó cải thiện chất lượng phân bổ nguồn lực. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích thực trạng và đề xuất các định hướng đổi mới các hoạt động của các tổ chức tín dụng nhà nước, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước.

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về tự chủ chiến lược, đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu rộng, kinh tế nhà nước tiếp tục được xác định giữ vai trò chủ đạo, đồng thời phải thực hiện chức năng tiên phong, dẫn dắt và kiến tạo phát triển trong các ngành, lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Trên cơ sở định hướng của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước tại Nghị quyết số 79-NQ/TW, bài viết phân tích sự chuyển dịch về tư duy và vai trò của kinh tế nhà nước, làm rõ các lĩnh vực trọng tâm cần tập trung phát triển, đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực này trong giai đoạn tới.

Trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khu vực kinh tế nhà nước luôn giữ vai trò quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và cung cấp các dịch vụ công thiết yếu cho xã hội. Tuy nhiên, trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế -xã hội và yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, việc đổi mới tư duy phát triển kinh tế nhà nước trở thành một yêu cầu cấp thiết. Bài viết này phân tích sự thay đổi trong nhận thức và định hướng phát triển khu vực kinh tế nhà nước theo tinh thần của Nghị quyết số 79-NQ/TW, đồng thời làm rõ yêu cầu chuyển đổi mô hình hoạt động của hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập. Trên cơ sở phân tích bối cảnh, thách thức và những hạn chế nội tại của hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập, bài viết đề xuất các định hướng đổi mới về cơ chế quản trị, cơ chế tài chính và phương thức cung ứng dịch vụ công nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực này trong giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế Việt Nam

Trong gần 40 năm đổi mới và sau 8 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương khóa XII, doanh nghiệp nhà nước đã được tái cơ cấu theo hướng tập trung vào các lĩnh vực then chốt, qua đó khẳng định vai trò lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước. Tuy nhiên, khu vực này vẫn còn những hạn chế về vai trò dẫn dắt, khả năng liên kết và năng lực đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và chuyển đổi khoa học - công nghệ mạnh mẽ, việc Quốc hội ban hành Luật số 68/2025/QH15 Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp cùng Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã tạo khuôn khổ chính sách mới nhằm thúc đẩy đổi mới, nâng cao hiệu quả và phát huy vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước. Bài viết phân tích bối cảnh, những vấn đề đặt ra và định hướng hoàn thiện chính sách phát triển doanh nghiệp nhà nước, qua đó góp phần giải phóng nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Để đạt mục tiêu tăng trưởng trên 10% và trở thành nước phát triển vào năm 2045, kinh tế nhà nước cần củng cố vai trò dẫn dắt nền kinh tế. Nghị quyết số 79/NQ-TW về phát triển kinh tế nhà nước được Bộ Chính trị ban hành đầu năm 2026 tái khẳng định vị trí chủ đạo và tiên phong của khu vực này tại các ngành chiến lược. Thực tế, các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã làm tốt vai trò định hướng trong lĩnh vực năng lượng, xăng dầu và viễn thông..., góp phần thúc đẩy chuyển đổi số. Dù vậy, hiệu quả tổng thể chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư. Để hiện thực hóa Nghị quyết số 79/NQ-TW và phát triển bền vững, khu vực kinh tế nhà nước phải chuyển hướng đầu tư vào đổi mới sáng tạo và công nghệ lõi thay vì khai thác tài nguyên; đồng thời, việc cấp vốn và hỗ trợ cơ chế phải gắn chặt với năng lực tạo ra giá trị gia tăng mới.

Thay vì dựa trên quy mô sở hữu, bài viết phân tích vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế Việt Nam theo cách tiếp cận chức năng: ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng phát triển và thiết lập chuẩn mực thị trường, với việc sử dụng dữ liệu giai đoạn 2021-2025 để đánh giá mức độ thực hiện. Kết quả cho thấy, kinh tế nhà nước thực hiện tương đối hiệu quả chức năng ổn định vĩ mô thông qua vai trò điều tiết chu kỳ của đầu tư công. Tuy nhiên, trong chức năng định hướng phát triển, kinh tế nhà nước chủ yếu đóng vai trò “tạo nền” thông qua hạ tầng, trong khi chưa dẫn dắt các động lực tăng trưởng mới. Đáng chú ý, chức năng thiết lập chuẩn mực thị trường còn hạn chế do thiếu tiêu chí đánh giá nhất quán và cơ chế giám sát hiệu quả. Từ đó, bài viết cho rằng, vai trò “chủ đạo” của kinh tế nhà nước cần được hiểu theo hướng chức năng, gắn với hiệu quả thực thi thay vì quy mô, qua đó cung cấp cơ sở thực chứng cho việc tái định vị kinh tế nhà nước trong bối cảnh kinh tế thị trường.